LingoflyՍտիպուած էի, կարելի էր: hay que y se puede ayer y mañana
En un viaje por libre un solo «hay que» y «puedo» no bastan. «Tuve que esperar», «no se podía aparcar», «habrá que devolver el coche»: casi siempre es ayer o mañana. Las palabras modales no se conjugan. Lo que se mueve es la cópula que va con ellas. Por ejemplo: «Ստիպուած (sdibuadz) էի (ei) ամբողջ (ampoghch) գիշեր (kisher) օդանաւակայանին (otanavagayanin) մէջ (mech) սպասել» (sbasel) — Tuve que esperar toda la noche en el aeropuerto. Una regla del curso de armenio occidental: se…
Cómo funciona
En un viaje por libre un solo «hay que» y «puedo» no bastan. «Tuve que esperar», «no se podía aparcar», «habrá que devolver el coche»: casi siempre es ayer o mañana. Las palabras modales no se conjugan. Lo que se mueve es la cópula que va con ellas.
Պէտք է (bedk' e) en los tres tiempos: պէտք է (bedk' e) երթամ (yert'am) (bedk' e yert'am) — tengo que ir, պէտք էր (bedk' er) երթայի — tenía que ir, պէտք (bedk) պիտի (bidi) ըլլայ (əllay) երթամ (yert'am) (bedk' bidi əllay yert'am) — tendré que ir. En pasado no solo cambia է (e) por էր (er): el verbo también va al pasado (երթայի en vez de երթամ (yert'am)).
Կրնամ (grnam) es un verbo de verdad y se conjuga solo: կրնամ (grnam) — puedo, կրնայի — podía, պիտի (bidi) կարենամ — podré; en futuro tiene su propia raíz. Y կարելի (gareli) է (gareli e) — se puede — solo mueve la cópula: կարելի (gareli) էր (er) (gareli er) — se podía, կարելի (gareli) պիտի (bidi) ըլլայ (əllay) (gareli bidi əllay) — se podrá. La prohibición es կարելի չէ (gareli che), «no se puede», y en pasado կարելի (gareli) չէր (cher) (gareli cher).
Aparte va ստիպուած (sdibuadz) — obligado, de ստիպել: ստիպուած (sdibuadz) էի (ei) սպասել (sbasel) (sdibuadz ei sbasel) — tuve que esperar. Al lado, պարտաւոր եմ (em) — compromiso ante alguien; en el contrato se usa ese. Y la trampa: «no hace falta» y «no se puede» son cosas distintas. Պէտք չէ (bedk' che) շտապել (shdabel) (bedk' che shdabel) — nadie lo exige. Կարելի չէ (gareli che) շտապել (shdabel) (gareli che shdabel) — está prohibido. Una es ausencia de necesidad; la otra, prohibición.
Tabla
| En español | Hoy | Ayer | Mañana |
|---|---|---|---|
| hay que | պէտք է (bedk' e) երթամ (yert'am) | պէտք էր (bedk' er) երթայի | պէտք (bedk) պիտի (bidi) ըլլայ (əllay) երթամ (yert'am) |
| no hace falta | պէտք չէ (bedk' che) շտապել (shdabel) | պէտք (bedk) չէր (cher) շտապել (shdabel) | պէտք (bedk) պիտի (bidi) չըլլայ շտապել (shdabel) |
| puedo | կրնամ (grnam) օգնել (oknel) | կրնայի օգնել (oknel) | պիտի (bidi) կարենամ օգնել (oknel) |
| se puede | կարելի (gareli) է | կարելի (gareli) էր (er) | կարելի (gareli) պիտի (bidi) ըլլայ (əllay) |
| no se puede | կարելի չէ (gareli che) | կարելի (gareli) չէր (cher) | կարելի (gareli) պիտի (bidi) չըլլայ |
| tuve que / tendré que | ստիպուած (sdibuadz) եմ (em) | ստիպուած (sdibuadz) էի (ei) | ստիպուած պիտի ըլլամ (sdibuadz bidi əllam) |
| estoy obligado | պարտաւոր եմ (em) | պարտաւոր էի (ei) | պարտաւոր պիտի (bidi) ըլլամ (əllam) |
| vale la pena | կ'արժէ (g'arzhe) փորձել (p'ortsel) | կ'արժէր փորձել (p'ortsel) | պիտի (bidi) արժէ փորձել (arzhe p'ortsel) |
Con ejemplos
- Վաղը պէտք պիտի ըլլայ ինքնաշարժը վերադարձնեմvaghə bedk' bidi əllay ink'nasharzhə veratartsnemMañana habrá que devolver el coche
Cómo se asienta la regla en la cabeza
Una regla no se aprende con la explicación, sino al intentar usarla y fallar. Por eso la aplicación la trae mezclada con palabras y no como lección aparte: reaparece justo donde se te olvidó.
Preguntas frecuentes
hay que y se puede ayer y mañana: ¿cómo funciona en armenio occidental?
En un viaje por libre un solo «hay que» y «puedo» no bastan. «Tuve que esperar», «no se podía aparcar», «habrá que devolver el coche»: casi siempre es ayer o mañana. Las palabras modales no se conjugan. Lo que se mueve es la cópula que va con ellas.
¿Cómo se ve en una frase de ejemplo en armenio occidental?
«Ստիպուած (sdibuadz) էի (ei) ամբողջ (ampoghch) գիշեր (kisher) օդանաւակայանին (otanavagayanin) մէջ (mech) սպասել» (sbasel) (sdibuadz ei ampoghch kisher otanavagayanin mech sbasel) — Tuve que esperar toda la noche en el aeropuerto. La regla se prueba mejor con frases así que memorizándola como fórmula: en la conversación aflora justamente la frase.